1936’da İlk Uçak Fabrikasını Kuran Nuri Demirağ

Hüseyin Nizamoğlu

Nuri Demirağ Kimdir; Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları inşaatını ilk müteahhitlerinden olan ve Türkiye’nin 10 bin km’lik demiryolu ağını 1250 km’lik bölümünün inşaatını gerçekleştirmiş ve bu nedenle kendisine Mustafa kemal Atatürk tarafından (Demirağ) soyadı verilmiştir. Nuri Demirağ varlıklı idi. Hayırseverdi (Sivas Divriği 1886- 1957 iş adamı ve siyasetçi)

TÜRKİYE’DE İLK

Uzun yıllar devlet memuriyetinden sonra serbest araştırma sanayi, sigara kâğıdı üretiminde başarı sağladı ve çok zengin oldu uçak fabrikasını kuruluş yerli paraşüt üretimi gerçekleştiren Nuri Demirağ; İstanbul boğazı üzeri köprü yapılması, Keban’a bu büyük bir baraj yapılması düşüncelerini ilk kez gündeme getiren kişidir. Özellikle havacılık sanayisinde başarıları ile anılır.

UÇAK FABRİKASI

Devrin en zengin iş adamları arasında idi. 1936 yılında uçak fabrikasına kurma girişimine başladı. O yıllarda ordunun uçak ihtiyacı halktan ve zengin iş adamlarından toplanan bağışlarla karşılanmakta idi. Kendisinden uçak satın almak için başlatılan bir bağış kampanyasına katılması istenildiğinde ,(benden bu millet için bir şey yapmamı istiyorsanız, en mükemmelini istemelisiniz.) mademki bir, millet tayyaresi yaşayamaz öyleyse bu yaşama vasıtasını başkalarının lütfundan beklememeliyiz. Ben bu uçakların fabrikasını yapmaya talibim sözleriyle cevap vermişti.

Fabrikayı, memleketi olan Devriğe kurmaya planlamış ancak özellikle İstanbul’da bir deneme atölyesi kurulacak bu amaçla Çekoslovak bir şirketle anlaştı. İstanbul’da Barbaros hayrettin paşa iskelesinin yanında atölye binası inşaat edildi. (Deniz müzesinin solunda buluna büyük sarı bina )

Deneme uçuşlarını yapabilmek için Yeşil köydeki Elmas paşa çiftliğini satın aldı ve üzerine büyük bir uçuş sahası yapıldı Avrupa’nın en büyük hava limanı olan Amsterdam Havalimanı büyüklüğünde idi. Bu alan günümüzde Atatürk hava limanı iken şimdi büyük ihtiyaç duyulan hastane yapılıyor. Uçakları kullanacak Türk pilotların yetişmesi için bir havacılık okulu kurmak gerekiyordu. Pistin bulunduğu arazide gök okulu kuruldu, okul 1943 yılına kadar 290 pilot yetiştirdi. Yeşilköy’deki Gök okulundan önce Divriği de bir gök ortaokulu açtı Sivas’ın hiçbir ilçesinde ortaokul yokken açılmış bu okulda öğrencilerin tüm masrafları karşılanıyor; Öğrenciler havacılığı özenmeleri için İstanbul’a getirilip uçuş dersleri veriliyordu.

BEŞİKTAŞDA NU. D.36

Beşiktaş’taki uçak fabrikasında üretilecek uçak ve planörlerin planını Türkiye’nin ilk uçak mühendislerinden Selahattin Reşit Alan çizdi 1936 da ilk tek motorlu uçak üretildi ve NU-36 adı verildi 1938’de NU. D.38 adlı çift motorlu 6 kişilik yolcu uçağı yapıldı. Nu. D.38 1944 yılında dünya havacılığı A sınıfa alındı. İlk uçak siparişini 1938 yılında Türk hava kurumu THK tarafından verildi.

Nuri Demirağ havacılık alanında çalışmalarına 1939’da Türkiye’nin ilk yerli paraşüt üretimini gerçekleştirerek devam etti. 1941’de tamamen Türk yapımı ilk uçak İstanbul’dan Divriği ye uçtu. Nuri Demirağ’ın oğlu ve Gök okulunun ilk mezunlarından olan Galip Demirağ’ı, bu uçuşta pilot idi. Türk hava kurumu tarafından sipariş edilen 65 planör kısa sürede teslim edildikten sonra Nu-D-36 adlı 24 adet eğitim uçağı tamamlanmış deneme uçuşları İstanbul’da gerçekleşmişti.

Uçak Fabrikasının Kapanması

THK’nin siparişi olan ve son olarak İstanbul’dan Eskişehir’e uçan uçakların teslimi için Eskişehir’de bir kez daha test uçuşu yapılması talep edilmiştir. Selahattin Reşit Alan, 1938’de Nu-d-36 uçağıyla iniş yaparken çevredeki hayvanlar havaalanına girmesin diye piste açılan hendeği görmez ve hendeğe düşer. Reşit Alan bu kazada vefat eder.

Bu kazadan sonra THK siparişi iptal etti. Nuri Demirağ’ın mahkemeye verdiği THK ile yıllar süren mahkeme sürecine girdi. Mahkeme THK lehine sonuçlandı.

Bu yüzden sipariş alamayan fabrika 1950’li yıllarda kapanır. Beşiktaş’ta üretilen uçakların uçuş deneme testleri ve Gök Okulu için yapılan pistler, hangarlar, üzerindeki bütün yapılı binalar o yıllarda dünyanın en büyük havaalanı olan Amsterdam havalimanı büyüklüğündeki bütün kurulu tesisler istimlak edildi. (Bu havaalanına günümüzde hastane yapılmakta olan Atatürk hava limanıdır)

THK siparişi iptal edince, bu yüzden faaliyetine devam etmesi için elindeki uçakları satması lazım.

Yeniden sipariş alınmasına yasak koydular ve o günün devleti göz göre göre fabrikanın rezil ve perişan olmasını sağladılar 1944’de yıkıntı halde bekledi ve 1950’nin ilk günlerinde resmen kapandı.

 

Hüseyin Nizamoğlu

Hüseyin Nizamoğlu

Nerede Kalmıştık